Ο άσαρκος και απερίγραπτος ΘΕΟΣ «περιεγράφη σαρκούμενος…»!
Η 1η Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, ορίστηκε από τους Αγίους Πατέρες της Ορθόδοξης Ανατολής, να εορτάζεται πανηγυρικά ως “Κυριακή της Ορθοδοξίας”! Με την ιδιαίτερη αυτή Εορτολογική θεσμοθέτηση [ 1 ] της Μητέρας-Εκκλησίας, στο τέλος ενός αιώνα ‘εικονοκλαστικών’ συγκρούσεων (726 – 842 μ.Χ.) διακηρύσσεται η μεγαλειώδης ΝΙΚΗ της Αγίας Ορθοδοξίας κατά των εναγών και απατηλών αιρέσεων… της Θεϊκής Αλήθειας κατά του σατανικού ψεύδους… του Θείου Φωτός κατά του δαιμονικού σκότους…!
«Ο απερίγραπτος Λόγος Του Πατρός εκ Σου, Θεοτόκε, περιεγράφη σαρκούμενος. Και την ρυπωθείσαν εικόνα εις το αρχαίον (κάλλος) αναμορφώσας, τω θείω Κάλλει συγκατέμιξεν. Αλλ’ ομολογούντες την σωτηρίαν, έργω και λόγω ταύτην ανιστορούμεν.»
(Από την υμνολογία της Εορτής)
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Ο απερίγραπτος Λόγος του Θεού Πατέρα (Ιησούς Χριστός) από Σένα, Θεογεννήτρια, έλαβε ανθρώπινη σάρκα και μορφή, έγινε ορατός και περιγραπτός. Κι’ αφού αποκατέστησε την χαμένη ωραιότητα πάνω στην αμαυρωμένη εικόνα Του (τον άνθρωπο), την ανέμειξε με την θεία ομορφιά. Ώστε, ομολογώντας το σωτήριο γεγονός της ενανθρώπησης του Θεού… την περιγράφουμε απεικονιστικά και την αγκαλιάζουμε υμνολογικά.
Ο ανωτέρω ύμνος της παρούσας Εορτής, αποτελεί δογματική ομολογία της Ορθόδοξης Ανατολής. Θεολογεί την ενανθρώπηση του Χριστού, ο Οποίος από άπειρος, άσαρκος και απερίγραπτος Θεός… έγινε σχετικός, σαρκοφόρος και περιγράψιμος, μέσω της Παναγίας Θεοτόκου. Έτσι, αποκατέστησε την φθαρμένη εικόνα του μεταπτωτικού ανθρώπου στο προπτωτικό της κάλλος, ενώνοντάς την με την θεϊκή ωραιότητα, γεγονός που η Εκκλησία ομολογεί δογματικά και αποτυπώνει ζωγραφικά, μέσω της ιερής εικονογράφησης. Ο εν λόγω ύμνος αποτελεί βασικό Ορθόδοξο θεολογικό ‘επιχείρημα’ υπέρ της προσκυνήσεως των ιερών εικόνων, αναδεικνύοντας ότι η δυνατότητα να απεικονίζεται ο Θεός εκπηγάζει από την πραγματική ενανθρώπησή Του.
Ο Υιός και Λόγος του Θεού, που είναι άπειρος και απερίγραπτος, με την ενσάρκωση-ενανθρώπησή Του από την Παναγία Θεοτόκο, έλαβε σάρκα και έγινε περιγραπτός… δηλαδή ορατός και απεικονίσιμος. Θεράπευσε την φύση των ανθρώπων -‘φορώντας’ την επάνω Του- επειδή είχε μολυνθεί από την αμαρτία, επαναφέροντάς την στην αρχική (κατ’ εικόνα Θεού) ομορφιά της. Η ανθρώπινη φύση συγκαταμείχθηκε με την θεία φύση… προσλαμβάνοντας Χάρη και δόξα θεϊκή. Επειδή ο Θεός-Λόγος σαρκώθηκε πραγματικά… και όχι πλασματικά, η Εκκλησία Του ομολογεί την σωτηριώδη ενανθρώπησή Του, αναπαριστώντας την με λόγια (δογματικά) και με έργα (εικονογραφικά).
Απερινόητο Μυστήριο… ακαταλήπτων Μυστηρίων: ο «Άσαρκος Λόγος» της Παλαιάς Διαθήκης, ήταν ο ΩΝ (προϋπάρχων της ενανθρωπήσεώς Του), Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού! Εμφανιζόταν ως «ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος» και συνομιλούσε «πρόσωπο προς πρόσωπο» με τους ‘θεωμένους’ προφήτες και πατριάρχες, που Τον έβλεπαν ως «Άγγελο Φωτός»! Είναι ο, μετά την ενανθρώπησή Του, Ιησούς Χριστός που έλαβε σάρκα και οστά ως τέλειος άνθρωπος, στην Νέα Διαθήκη, και έγινε ορατός και περιγραπτός.
Αλήθεια! Πόσο ανάγκη είχε η ψυχή μας να ‘προσωποποιήσει’ οπτικά και να περιγράψει φυσιογνωμικά τον Θεό που την έπλασε! Πόσο ανάγκη έχουμε όλοι οι άνθρωποι να ‘απεικονίζουμε’ μνημονικά τ’ αγαπημένα μας πρόσωπα! [ 2 ] Πόσο σημαντικό είναι για την ψυχοσυναισθηματική μας ισορροπία και πληρότητα, να έχουμε ‘ιστορημένα’ πανομοιότυπα αντίτυπα των προσφιλών μας πρωτοτύπων… ώστε να διαβιβάζουμε σ’ εκείνα -δι’ αυτών- τα ιερά και ευλαβικά και σεβαστικά-αγαπητικά μας αισθήματα! Ακριβώς, όπως «Η της εικόνος τιμή επί το πρωτότυπον διαβαίνει» (Μέγας Βασίλειος, P.G. 32, 149)!
Η Ορθόδοξη Εικονογραφία και Αγιογραφία -που ξεκίνησε από τον Άγιο Ευαγγελιστή Λουκά [ 3 ] τον Ιατρό- είναι Τέχνη μυσταγωγική, που ανάγει τους Χριστολάτρες στο Μυστήριο του «μέλλοντος αιώνος»! Οι ιερές μορφές των εικονιζομένων προσώπων (του Χριστού, της Θεοτόκου και των Αγίων), ενώ ιστορούνται με τα φυσιογνωμικά τους χαρακτηριστικά, παραπέμπουν περισσότερο σε ουράνια… παρά σε γήινα όντα! Το άκτιστο Φως του Χριστού που πηγάζει από μέσα τους, αναδεικνύει επάνω στα πρόσωπα των Αγίων ένα Κάλλος αειθαλλές και απαράκμαστο, μαζί με μια υπερκόσμια γαλήνη…!
Στην Εικονογραφία της Ορθόδοξης Ανατολής, ακόμα και η πιο ‘άτεχνη’ Θεομητορική εικόνα, παραπέμπει ευλαβώς ΜΟΝΟ στην ΜΑΝΝΑ Παναγία, μπροστά στην Οποία κανείς ΜΟΝΟ υικά/θυγατρικά αισθήματα φιλομήτορος λατρείας και βαθύτατης ευλάβειας μπορεί να αισθανθεί! [ 4 ] Αντίθετα, κάθε ‘Μαντόνα’ της Δυτικής εικονογραφίας, παραπέμπει σε μια γυναίκα… ‘γήινη’: από αδιάφορη… έως προκλητικά μακιγιαρισμένη… ακόμα κι’ ‘ερωτεύσιμη’ (!), που σε καμιά περίπτωση ΔΕΝ μπορεί να εμπνεύσει πνευματικό σεβασμό κι’ ευλαβικό δέος ως ΘΕΟΜΑΝΝΑ… αλλ’ ίσως διεγείρει και βλασφήμους-αισχρούς (δαιμονικούς) λογισμούς, που μπορεί να δηλητηριάσουν μια ψυχή αθώα…!
Η αίρεση της Εικονομαχίας ποδοπάτησε με απάνθρωπη μανία αυτή την ανθρώπινη ανάγκη: να εξεικονίζουμε εικαστικά τα ιερά εκείνα πρόσωπα που αγαπούμε και σεβόμαστε, αποδίδοντας τιμητική προσκύνηση στις ιερές τους απεικονίσεις. Γι’ αυτό, η 7η Οικουμενική Σύνοδος καταδίκασε ως αίρεση την δαιμονική Εικονομαχία, αποδίδοντας ευλαβικό σεβασμό στις ιερές Εικόνες του Θεανθρώπου Χριστού, της Παναγίας Θεοτόκου και των Αγίων. Αναστήλωσε την ιερή Εικονογραφία στους Ναούς (που είχε καταστρέψει η Εικονομαχία), ορίζοντας ως Εόρτια ημέρα «θριάμβου της Ορθοδοξίας» την 1η Κυριακή της Μεγ. Σαρακοστής. Το πνευματικό της υπόβαθρο, ήταν ο λόγος του Μεγάλου Βασιλείου, ότι: η τιμή προς το αντίτυπο… διαβιβάζεται στο Πρωτότυπο, δηλ. τιμάται το πρόσωπο που εικονίζεται, κι’ όχι τα δομικά υλικά της εικόνας του.
Όπως διδάσκει ο Μέγας Βασίλειος: Προσκυνούμε με ευλαβική λατρεία την Εικόνα του Χριστού, ως σαρκωμένου Θεού… που ενανθρώπησε για μας, και θυσιάστηκε για την Σωτηρία μας! Προσκυνούμε την Εικόνα της Αγίας Θεοτόκου ως κατά φύση Μητέρας του Θεανθρώπου Κυρίου μας, για τον ρόλο που υποδύθηκε στην υπόθεση της Σωτηρίας μας! Προσκυνούμε τις Εικόνες των Αγίων φίλων του Θεού, που θυσιάστηκαν για τον Χριστό και αγίασαν… για να βοηθήσουν κι’ εμάς στον αγώνα της Σωτηρίας…! Αυτών τις σεπτές μορφές και τα ηρωικά κατορθώματα ζωγραφίζουμε στις ιερές Εικόνες, και συγχαίρουμε μαζί τους και ελκόμαστε προς μίμηση της αγίας ζωής τους…!
Ένας άλλος υπέρμαχος των ιερών εικόνων υπήρξε και ο Άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός, που με περίφημα συγγράμματά του ανέπτυξε την Ορθόδοξη θεολογία της Εικόνας, αποδοκιμάζοντας κάθε ατυχή σύγκριση των εικόνων προς τα είδωλα. Υποστήριξε σθεναρά ότι, δεν τιμώνται οι εικόνες καθαυτές, όπως συμβαίνει με τα είδωλα, αλλ’ η σεβαστική τιμή προς αυτές ανάγεται στα πρωτότυπα. Ότι, τα εικονιζόμενα πρόσωπα είναι ορατώς υπαρκτά, και κάθε πρόσωπο ορατώς υπαρκτό… είναι και περιγραπτό. Δηλαδή, μπορεί να απεικονιστεί… γι’ αυτό κι’ ο Θεάνθρωπος Χριστός, που έγινε ορατός κατά την ενανθρώπισή Του, μπορεί να περιγραφεί όπως οράθηκε κατά την σωματική παρουσία Του στην γη, και όχι κατά την αθέατη θεία φύση και ουσία Του.
Η προσκύνηση των ιερών Εικόνων είναι ένδειξη πίστης και ταπείνωσης, συμπληρώνει ο Άγιος Δαμασκηνός. Γιατί, προσευχόμενοι μπροστά στις ιερές Εικόνες, εκφράζουμε με βαθύ σεβασμό τα ευλαβικά μας αισθήματα προς τα εικονιζόμενα πρόσωπα, υποβάλλοντας συνάμα και τα τυχόν αιτήματά μας… διότι οι Εικόνες τους λειτουργούν ως ‘μεσίτριες’ στην προσευχή μας. Με αυτό τον τρόπο οι Εικόνες γίνονται ‘γέφυρες’ διά των οποίων προσκυνούμε νοερά τις εικονιζόμενες ιερές μορφές του Θεανθρώπου Χριστού, της Θεομήτορος και όλων των Αγίων. Δεν αποδίδουμε λατρεία στην ‘ανίερη’ ύλη… αλλά στα ιερά πρόσωπα, που παριστάνονται απεικονιστικά με την χρήση της ύλης.
Η τιμή των Αγίων εκ μέρους των Χριστολατρών, αναφέρεται τελικά με τρόπο αναγωγικό, στον ίδιο τον Άγιο Τριαδικό Θεό, αφού με την προσκύνηση των ιερών Εικόνων, «Τω Θεώ προσάγομεν την προσκύνησιν και την τιμήν, δι’ Ον και τους Αυτού φίλους σέβομεν…»! Ένεκα, λοιπόν, της μυστικής αυτής αλληλεπίδρασης μεταξύ πρωτοτύπων και αντιτύπων, αφ’ ενός η τιμή προς τα αντίτυπα… διαβαίνει στα πρωτότυπα, αφ’ ετέρου οι Εικόνες τους γίνονται Χαριτόβρυτες, από την μεταφόρτωση σε αυτές, της Θεϊκής Χάριτος που ενυπάρχει στα ιερά εικονιζομένα πρόσωπα.
Η τιμή και η προσκύνηση των ιερών Εικόνων είναι συνάλληλες έννοιες, που εκφράζουν την ευλαβική και σεβαστική διάθεση των Χριστολατρών, έναντι όλων των αγίων εικονιζομένων προσώπων. Η μεν τιμή προς την Εικόνα εκφράζει το αίσθημα της ευλάβειας… η δε προσκύνηση την έμπρακτη εκδήλωση της διάθεσης αυτής. Η προσκύνηση των ιερών Εικόνων, καθαυτή, είναι πρακτική αναγνώριση της θαυμαστής υπεροχής και αγιότητας των εικονιζομένων προσώπων, ενώ ο ασπασμός των Εικόνων τους με τα χείλη… εκφράζει την εν Χριστώ πνευματική οικειότητά μας, ως Χριστολατρών, προς τον Θεάνθρωπο Κύριο, την Κυρία Θεοτόκο και τους ‘θεωμένους’ Αγίους μας.
Η ζητούμενη μεσιτεία των Αγίων της «Θριαμβεύουσας Εκκλησίας» (του ουρανού) υπέρ των πιστών Χριστολατρών της «Στρατευομένης Εκκλησίας» (της γης), είναι έκφραση της ‘συμπαγούς’ ενότητας του μυστικού σώματος της Εκκλησίας του Χριστού και της εν Χριστώ κοινωνίας των Αγίων! Αυτή την μεσιτεία και τις πρεσβείες των Αγίων -που εκζητούν, για λογαριασμό μας, το Έλεος και την Χάρη του Θεού- επιζητούμε κι’ εμείς οι Χριστολάτρες, με την τιμητική προσκύνηση των αγίων Εικόνων. Όθεν και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός συμπληρώνει: «Ο μη προσκυνών τας ιεράς Εικόνας… εχθρός εστί του Χριστού, και της Παναγίας Θεοτόκου και των Αγίων του Θεού…»!
Η μεγάλη πνευματική αξία των ιερών Εικόνων στην καθημερινή ζωή μας, ως Χριστολατρών, και η θέση τους στους ιερούς Ναούς και τα σπίτια των πιστών -τιμητική θέση, που δόθηκε σ’ αυτές από την 7η Οικουμενική Σύνοδο- εκφράζει τον θρίαμβο της Ορθόδοξης Πίστης. Όλη αυτή την ιερή Παράδοσή μας, δεν πρέπει να την διατηρήσουμε απλώς μόνο θεωρητικά, αλλά να την εισαγάγουμε και να την ενεργοποιήσουμε πρακτικά στην θεία Λατρεία και την Μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας μας. Αυτός ο ‘θρίαμβος της Ορθοδοξίας’ πρέπει να συνδυάζεται και με ορθοπραξία στην προσωπική μας ζωή, για να μην ολισθήσουμε ποτέ ούτε σε στείρο δογματισμό… ούτε σε άγονο ηθικισμό, αλλά να γίνουμε -με την Χάρη του Χριστού- ζωντανές θείες ‘εικόνες’ Του!
Στην ‘Αποκαλυπτική’ εποχή μας, μια γενικευμένη τάση αμφισβήτησης και αποδόμησης αιωνίων συμβόλων και διαχρονικών αξιών, που θεωρούνταν μέχρι πρότινος ιερά και αδιαμφισβήτητα, τείνει δώσει μια ‘εικονοκλαστική’ συνέχεια της ιστορικής εικονοκλασίας του 8ου-9ου αιώνα! Τώρα, που οι μεν ιστορικές θρησκείες εγκαταλείπονται, οι δε παραθρησκείες που εμπορεύονται την δίψα των σύγχρονων ανθρώπων για μυστικισμό και πνευματικότητα, προτιμώνται… η Ορθόδοξη Ανατολή προσφέρει την δική της αντιπρόταση. Είναι η εμπειρική θεογνωσία και ψυχοθεραπευτική ανθρωπογνωσία των Αγίων Πατέρων, μέσω της οποίας η Μάννα-Εκκλησία ετοιμάζει, συν Θεώ, την κάθαρση, τον φωτισμό και την θέωση των (προαιρουμένων) ανθρώπων! Ας φυλάξουμε αυτόν τον θησαυρό, εμείς οι Ορθόδοξοι Ρωμηοί, γιατί είναι η μόνη ελπίδα που μπορεί να δώσει ένθεη ζωτική πνοή στον άθεο κόσμο μας!
Ένας ΚΑΚΟγηρος…
από το Άγιο Βουνό των ΚΑΛΟγήρων.
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ-ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[ 1 ] Κατά την «Κυριακή της Ορθοδοξίας» τιμούμε την αναστήλωση των ιερών Εικόνων, από την αυτοκράτειρα Θεοδώρα στην Κωνσταντινούπολη, το 842 μ.Χ. Πρόκειται για ένα γεγονός-σταθμό στην ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, καθώς αποτελεί την αρχή του τέλους της μεγάλης Εικονομαχικής διαμάχης, που δίχασε την Ορθόδοξη Ανατολή και τους Χριστιανούς Ρωμηούς της Ρωμανίας (εσφαλμένα: Βυζαντίου) για περισσότερα από έναν αιώνα.
[ 2 ] Η βαθειά ανάγκη μας να ‘απεικονίζουμε’ (απαθώς) πρόσωπα που αγαπούμε… και μάλιστα ιερά και θεία, μας παρωθεί συχνά να ‘αναρτούμε’ μέσα κι’ έξω μας (στους τοίχους των αισθητών δωμάτων και των νοητών διαδρόμων της ψυχής μας) αναμνηστικά αντίτυπα φωτεινών μορφών, που ‘παραπέμπουν’ τον νου και την καρδιά σε πρωτότυπα μακρινά και απόντα! Ακόμα, καθιστά κατανοητή και την ανάγκη να αναρτούμε αναμνηστικές φωτογραφίες αγαπημένων μας συγγενικών ή φιλικών προσώπων, που είτε έφυγαν για την αιωνιότητα… είτε ζουν ακόμα κοντά ή μακριά μας.
[ 3 ] Ο Άγιος Ευαγγελιστής Λουκάς ο Ιατρός είχε απεικονίσει πρώτος, ως ζωγράφος, την πάνσεπτη μορφή της Υπεραγίας Θεοτόκου σε τρία αντίτυπα, και άκουσε απ’ το πανάγιο στόμα Της τον χαριτωμένο λόγο της ευαρέστησής Της: «Η ευλογία του Υιού μου ας είναι, δι’ εμού, επάνω στις εικόνες αυτές!».
[ 4 ] Πριν από χρόνια, μια αγαπητή αδελφή ψυχή (φίλη καλή, από την φοιτητική μας ηλικία), η Αναστασία, μου εμπιστεύτηκε συγκινημένη ένα θαυμαστό γεγονός, που είχε λάβει χώρα στο σπίτι της. ‘Πρωταγωνίστρια’ η μεγάλη της κόρη, Άννα (τότε βρέφος έως ενός έτους, σήμερα μεταπτυχιακή Φαρμακοποιός) που παρουσίασε μια ‘λογικά ανερμήνευτη’ συμπεριφορά… η οποία εξελίχθηκε μπροστά στους κατάπληκτους γονείς. Οι ευλαβείς γονείς το κατέγραψαν ως αυτόπτες μάρτυρες, και μου το εμπιστεύτηκαν εχέμυθα.
Επειδή η μικρή Άννα ήταν ανήσυχη μέσα στο ‘πάρκο’ της, οι γονείς, για να μην κλαίει, άφησαν δίπλα της ένα έγχρωμο λεύκωμα με εικόνες, για να ξεφυλλίζει η Αννούλα και να ησυχάζει, απασχολημένη με τις ‘ζωγραφιές’. Το λεύκωμα περιείχε αποκλειστικά Θεομητορικές απεικονίσεις, από κάθε τέχνη εικονογραφική: Ελληνορθόδοξη, Ρωσική, Ρωμαιοκαθολική, Προτεσταντική… αλλ’ αυστηρά ιεραρχημένες με χρονολογικά κριτήρια, ώστε ήταν ‘ανάκατα’ διατεταγμένες και με τεράστια αισθητική ανομοιογένεια μεταξύ τους.
Κάποια στιγμή που έσπευσαν οι γονείς να δουν ‘τί κάνει’ στο πάρκο η μικρή (που είχε, εν τω μεταξύ, ησυχάσει…), αντίκρυσαν το εξής θαυμαστό θέαμα. Η μόλις ενός έτους Άννα, είχε μπροστά της ανοιχτό το βιβλίο με τις Θεομητορικές εικόνες και το ξεφύλλιζε μ’ ενδιαφέρον. Μη έχοντας αντιληφθεί την ‘κατασκόπευση’ των γονέων της, η Άννα ξεφύλλιζε ανέμελα το βιβλίο, κάνοντας αυθόρμητα «Μμμάκια» ΜΟΝΟ… στις Ορθόδοξες απεικονίσεις της Παναγίας, οι περισσότερες εκ των οποίων, μάλιστα, ήταν μαυρισμένες λόγω παλαιότητας! Δηλ. το βρέφος, σαν να είχε μέσα του διαμορφωμένα Ορθόδοξα κριτήρια θεολογικής αλήθειας, προσπερνούσε αδιάφορα όλες τις άλλες εικόνες, σταματώντας για «μάκια» μόνο στις Ορθόδοδες Θεομητορικές απεικονίσεις!
Σημειωτέον, ότι: οι απεικονίσεις της Μητέρας του Θεού κατά την Δυτική εικαστική παράδοση που περιέχονταν στο βιβλίο, ήταν χρωματικά/αισθητικά πλουσιότερες και λαμπρότερες, εικαστικά δε πολύ πιο εντυπωσιακές… ώστε να ‘ελκύσουν’ λογικά ένα βρέφος που δεν ήξερε γνωστικά τί προσκυνούσε…!
